Endometriozis (Çikolata Kisti) Nedir?

Endometriozis, normalde rahim içini döşemesi gereken endometriyal dokunun rahim dışında — yumurtalıklar, tüpler, mesane, bağırsak veya pelvik peritonda — anormal şekilde yerleşmesiyle ortaya çıkan kronik, hormona bağımlı bir hastalıktır. Dünya genelinde üreme çağındaki kadınların yaklaşık yüzde onunu etkilediği tahmin edilmektedir.

Bu doku, rahim içindeki endometrium gibi her ay hormonal sinyallere yanıt vererek şişer ve kanar; ancak bu kan vücuttan atılamaz. Zamanla iltihaplanma, skar dokusu oluşumu ve yapışıklıklar (adhezyonlar) meydana gelir.

Endometriozis tıbbi illüstrasyon

Belirtiler

Endometriozis belirtileri kişiden kişiye önemli ölçüde farklılık gösterebilir. Bazı hastalar ciddi ağrı yaşarken, bir kısmı neredeyse hiç belirti hissetmeyebilir.

En sık görülen belirtiler:

• Şiddetli ve günlük işleri engelleyen adet ağrısı (dismenore)
• Adet öncesi ve sonrasında süren pelvik ağrı
• Cinsel ilişki sırasında veya sonrasında derin pelvik ağrı (disparöni)
• Bağırsak veya mesane sorunları — özellikle adet döneminde kabızlık, ishal ya da ağrılı idrara çıkma
• Uzun süreli ve ağır adet kanamaları
• Kronik yorgunluk ve genel yorgunluk hissi
• Kısırlık (infertilite): Endometriozisli kadınların yüzde otuz ila kırkında görülür

Hastalık Evreleri

Amerikan Üreme Tıbbı Derneği (ASRM) endometriozisi dört evreye ayırır:

• Evre 1 (Minimal): Yüzeysel küçük odaklar
• Evre 2 (Hafif): Daha derin lezyonlar
• Evre 3 (Orta): Yumurtalıklarda kist oluşumu, yapışıklıklar
• Evre 4 (Şiddetli): Büyük çikolata kistleri, yoğun yapışıklıklar, organlar arasında tutunmalar

Hastalığın evresi ile ağrı şiddeti her zaman doğru orantılı değildir; hafif evrede ciddi ağrı yaşayan hastalar olduğu gibi ileri evrede az belirti gösteren hastalar da bulunabilir.

Nedenleri

Endometriozisinin kesin nedeni henüz tam olarak aydınlatılamamıştır. Ancak çeşitli teoriler öne sürülmektedir:

Retrograd menstruasyon teorisi: Adet kanının bir kısmının tüpler aracılığıyla karın boşluğuna geri akması ve orada yerleşmesi.

Genetik yatkınlık: Birinci derece akrabasında endometriozis olan kadınlarda hastalık riski yedi ila on kat daha fazladır.

Bağışıklık sistemi bozukluğu: Normal koşullarda bağışıklık sistemi rahim dışındaki endometrial hücreleri temizler; bu mekanizmanın yetersiz çalışması hastalığın gelişmesine zemin haber verebilir.

Hormonal faktörler: Östrojen bağımlı bir hastalık olduğundan hormonal dengesizliklerin rolü büyüktür.

Kök hücre teorisi: Bazı araştırmalar, kemik iliği kaynaklı kök hücrelerin endometriyal dokuya dönüşebileceğini öne sürmektedir.

Tanı Yöntemleri

Endometriozis tanısı koymak genellikle uzun sürebilir; ortalama gecikme süresi yedi ila on yıl olarak rapor edilmektedir. Tanı için kullanılan yöntemler:

• Pelvik muayene: İleri vakalarda kitle veya hassasiyet saptanabilir.
• Ultrasonografi (USG): Özellikle çikolata kistlerini göstermede değerlidir.
• MRI: Derin endometriozisi değerlendirmede üstündür.
• Laparoskopi: Altın standart tanı yöntemidir. Hem tanı hem de tedavi aynı seansta yapılabilir.
• Biyopsi: Laparoskopi sırasında alınan doku örneğinin patolojik incelenmesi kesin tanıyı sağlar.

Cerrahi işlem

Tedavi Yöntemleri

Tedavi; hastanın yaşına, semptom şiddetine, çocuk isteyip istememesine ve hastalığın evresine göre bireyselleştirilir.

Tıbbi tedavi:

• Ağrı kesiciler (NSAİD'ler) — belirtileri hafifletir, hastalığı durdurmaz
• Kombine doğum kontrol hapları — adet döngüsünü baskılayarak ağrıyı azaltır
• Progestinler (norethindrone asetat, dienogest) — endometriozisin ilerlemesini yavaşlatır
• GnRH analogları (leuprolid, nafarelin) — östrojen üretimini baskılayarak menopoz benzeri durum yaratır
• Aromataz inhibitörleri — özellikle dirençli vakalarda

Cerrahi tedavi:

• Laparoskopik eksizyon: Endometriozis odaklarının ve çikolata kistlerinin alınması
• Yapışıklıkların açılması (adhezyolizis)
• Histerektomi: Genellikle çocuk istemeyen, ağır semptomları olan hastalarda

Fertiliteye Etkisi ve Gebelik

Endometriozis, infertilitenin önde gelen nedenlerinden biridir. Hastalık, tüpleri tıkayabilir, yumurta kalitesini olumsuz etkileyebilir ve pelvik yapıyı bozabilir. Ancak endometriozisli pek çok kadın doğal yollarla veya yardımcı üreme teknolojileri (IUI, IVF) ile gebe kalabilmektedir.

Önemli Not

Erken tanı; hastalığın ilerlemesini, organ hasarını ve kısırlık riskini azaltır. Şiddetli adet ağrısı "normal" değildir; bu belirti bir jinekolog tarafından değerlendirilmelidir.